Welcome, Guest! Sign Up RSS

فریادروشنایی

Friday, 2017-12-15
Home » 2016 » August » 20 » بررسی بحران افغانستان از منظر ژئوپولیتیک
4:56 PM
بررسی بحران افغانستان از منظر ژئوپولیتیک

 چکیده

بحران افغانستان به عنوان یک بحران منطقه ای، که تاثیر قابل توجهی بر محیط بین المللی دارد، از دو زاویه قابل بررسی است: یکی بررسی جامعه شناختی بحران از دیدگاه جامعه شناسی سیاسی، دیگری بررسی بحران از دیدگاه روابط بین الملل.

از منظر جغرافیای سیاسی، آیا بحران کنونی افغانستان متاثر از ساختار جغرافیایی و موقعیت راهبردی آن کشور است یا خیر؟ با توجه به این نکته، که همواره نقاط بحرانی جهان با نقاط راهبردی منطبق اند، آیا افغانستان که کانون بحران گردیده، از چنین موقعیتی برخوردار است؟ چرا هر روز این بحران ابعاد گسترده تری پیدا می کند؟

نقش هر کشور در سیاست ملل و حوزه فعالیت آن در روابط بین المللی، بیش تر تابع موقعیت جغرافیایی و ارتباط آن با کشورهای همسایه (قدرتمند یا ضعیف) و نیز نقش آن در رقابت بین قدرت های بزرگ جهانی است. کشوری که دارای موقعیت ممتاز سیاسی - جغرافیایی است، در صورتی که با توجه به اصول و مبانی جغرافیای سیاسی، به صورت کارامد و مثبت وارد صحنه بین المللی شود، موجب اقتدار و عزت بین المللی آن کشور می گردد، وگرنه موقعیت جغرافیایی و راهبردی در جهت عکس عمل می کند و بحران آفرین می گردد; زیرا با توجه به مهارت های انسان در بازی های بین المللی و تحول فن آوری، امروزه دیگر سیاست های جغرافیایی صرفا به معنای رقابت راهبردها در سطح جهان نیست، بلکه مجموعه پیچیده ای از نیروهای متخاصمی است که بر سرزمین هایی با ابعاد کوچک به نزاع و رقابت می پردازند و هدفشان، یا اثبات تفوق سیاسی خود است یا بیرون راندن رقیب یا رقبای خود از صحنه. به نظر می رسد افغانستان، که امروزه کانون بحران گشته، متاثر از چنین طرز تفکری حاکم بر روابط بین المللی است.

این مقال، از این منظر درصدد تحلیل بحران افغانستان است.

موقعیت و ساختار جغرافیایی افغانستان

افغانستان از نگاه جغرافیایی، در مرکز آسیا واقع شده و حالت چهارراه را در بین مناطق بزرگ این قاره دارد. این کشور، که 650000 کیلومتر مربع مساحت دارد، از شمال در فاصله تقریبا 2384 کیلومتری پامیر قرار داشته و در شرق تا دهانه ذوالفقار امتداد دارد; در شمال با کشورهای تاجیکستان، ازبکستان و ترکمنستان هم مرز است، در غرب به امتداد 900 کیلومتر از دهانه ذوالفقار تا سیاه کوه با ایران، در جنوب و شرق در مرزی به طول 2240 کیلومتر با پاکستان و در فاصله شمال شرق در فاصله 73 تا 93 کیلومتر با کشور چین همسایه است. (1) شناخت کشور و مردم افغانستان ارتباط مستحکمی با مناطق مرتبط به هم آسیای مرکزی، جنوبی و غربی - یعنی استپ های پهناور آسیای مرکزی، شبه قاره هندوستان و خاورمیانه - دارد.

افغانستان با این موقعیت جغرافیایی، حایز اهمیت راهبردی ویژه ای است. به همین دلیل، در طول تاریخ بیش از هر سرزمین دیگری مورد تاخت و تاز بیگانگان قرار گرفته است. تاریخ این کشور که از سپیده دم تمدن آغاز می شود، مانند اقلیم آن، از موضع جغرافیایی و ساختار طبیعی کشور متاثر بوده است. اهمیت سوق الجیشی افغانستان در دوره های زمانی خاص، وابسته به شرایط بین المللی و منطقه ای همان دوره بوده است. بدین روی، برای دست یابی به مقصود، بررسی موقعیت راهبردی این کشور در چند دوره زمانی لازم است:

افغانستان در قرن 19

افعانستان برای اولین بار، در قرن 19 معرکه مبارزه روسیه و انگلستان گردید. در اواخر قرن 19، روسیه با تصرف تدریجی مناطق آسیای مرکزی، خود را به شمال افغانستان نزدیک کرد. با پیروزی کمونیست ها و ایجاد شوروی، روس ها باقیمانده آسیای مرکزی را تصرف نموده و عملا در طول یک نوار 2384 کیلومتری با افغانستان همسایه شدند. سیاست تدریجی روس ها تصرف افغانستان و دست رسی به آب های آزاد بود. انگلیسی ها، که پیشرفت روسیه را در افعانستان مغایر با منافع خود در هندوستان می دیدند، درصدد ایجاد یک خط دفاعی در ماورای رود سند برآمدند و با سبقت گرفتن از روس ها، به افغانستان تجاوز کردند. بریتانیا طی دو جنگ (1839 - 1842 و 1878 - 1880) تلاش کرد نفوذ خود را بر این کشور تحمیل کند، ولی هربار با مقاومت مردم افغانستان، مجبور به عقب نشینی گردید. در جنگ 1839 - 1842، قوای شکست خورده انگلیس در راه بازگشت به هندوستان با قیام ملی مواجه شدند. قشون شانزده هزار نفری انگلیس، که (6 ژانویه 1842) کابل را ترک کرده بود، در نزدیک جلال آباد قتل عام شد و فقط یک نفر به نام دکتر برایدن را در حالت زخمی زنده گذاشتند تا داستان زوال قشون شکست خورده را به اطلاع اربابانش برساند.

یکی از عمال سیاست بریتانیا در هند چنین می نویسد: «به فرض عقب زدن سایه تعرض روسیه ما تصمیم گرفتیم یک نفر متواری ... را به نام ... بر مردم افغانستان، که تا آن موقع سوءنیتی در برابر ما نداشتند، تحمیل کنیم. این بی عدالتی بدون دلیل، که علت العلل تمام مشکلات آینده ما در افغانستان گردید، با چنان اقدامات نظامی عملی شد که شدت حماقت آن هنوز هم غیر قابل تصور است. »(2)

دوک اف دلینگتن، فاتح جنگ واترلو پیش از وقوع این جنگ چنین پیش بینی کرده بود: «مشکلات ما در افغانستان، در همان نقطه ای آغاز خواهد شد که پیروزی نظامی ما در آن جا خاتمه می یابد. نتیجه یک بار عبور از رودخانه سند برای برقرار نمودن حکومتی در افغانستان این خواهد بود که بارها به عبور از رودخانه مزبور مجبور شویم.» (3) این حدس او مبتنی بر شناخت وی از افغانستان بود. در تاریخ نظامی بریتانیا، این جنگ بیهوده ترین و مفتضح ترین جنگ به شمار می رود و این شکست سرآغاز انهدام و فروپاشی امپراتوری انگلیس بود که می گفتند خورشید در قلمرو آن غروب نمی کند.

بریتانیا از این ماجرا عبرت نگرفت; هم چنان با نیرنگ های جدید، بازی با سرنوشت این کشور را دنبال کرد. داستان رقابت روس و انگلیس در ایران و افغانستان مفصل است، اما آنچه که باید دانست این که آن ها را از این نمد کلاهی نشد. مورخان ماجرای رقابت روس و انگلیس را به تفصیل بیان کرده اند. (4) در ذیل، به بعضی از آن ها به عنوان نمونه اشاره می گردد:

مستشرق معروف آلمانی، آردوموته هلر، (Ardmute Heller) می گوید: «افغانستان ازنظرروس ها،دروازه ای است که آن ها می بایستی برای رسیدن به اقیانوس هند از آن بگذرند. این فکر از آرزوهای تزار (پطر کبیر) روسیه بود که راهی به سوی آب های گرم بگشاید. البته هم اکنون شوروی وارث این طرز تفکراست.» (5)

شرق شناس روسی در سال 1878 می گوید: «علاقه حاکمیت قوای انگلیس بر افغانستان بدین طریق روشن می شود که انگلیسی ها همواره افغانستان را به عنوان گذرگاهی برای رسیدن به اهداف خود در چین، ایران و آسیای مرکزی می دانستند. یکی از اهداف آنان نفوذ نظامی، سیاسی در آسیای مرکزی، اوضاع داخلی ایران و مسائل داخلی چین بود و به همان ترتیب که موقعیت صنعتی شدن انگلستان (مرکز صنعت دنیا) پابرجاتر می شد، علاقه این کشور به منابع طبیعی و بازار آسیای مرکزی فزونی می گرفت، به خصوص به کشوری مانند افغانستان که از نظر منابع طبیعی بسیار غنی است. بنابراین، سلطه بریتانیا بر افغانستان باید حفظ می شد تا بازار فروش اجناس انگلیسی از گرمی نیفتد.» (6)

بدین روی، تا اواخر قرن 19، که اصل موازنه قوا بر جهان حاکم بود، افغانستان به عنوان یک منظقه حایل بین روس و انگلیس، اهمیت سوق الجیشی و سیاسی - جغرافیایی داشت. این وضعیت در قرارداد 1907 در مورد ایران نیز تطبیق می کند که کشور به سه قسمت (انگلیسی، روسی و منطقه حایل) تقسیم گردید. با ظهور اتحاد جماهیر شوروی، باز هم افغانستان مانند ترکیه و ایران، نقش منطقه ای حایل داشت.

پس از جنگ جهانی دوم و آغاز دوران جنگ سرد، روس ها به تدریج، زمینه اشغال افغانستان را در دست اجرا قرار دادند. عواملی مانند خروج انگلیسی ها از هند و کم رنگ شدن حضور سایر دول اردوگاه سرمایه داری از منطقه، شوروی را به این کار تشویق می کرد. شوروی از اواسط دهه 1950 یک سلسله اقدامات بنیادی و اساسی را شروع نمود و سرانجام، طی یک روند تدریجی، در اواخر دهه 1970، نفوذ قابل توجهی در افغانستان پیدا کرد. عوامل داخلی نیز زمینه ساز این نفوذ بودند. در نهایت، در سال 1979، شوروی با اشغال رسمی افغانستان به وضعیت حایل بودن آن خاتمه داد. تجاوز نظامی آشکار شوروی همه معادلات بین المللی را به هم ریخت. اساس تهاجم و تجاوز شوروی، که ریشه در تحولات سیاسی و درگیری های نظامی منطقه در اوایل قرن نوزدهم دارد، به خوبی بیانگر موقعیت راهبردی افغانستان از دیدگاه شوروی است. شوروی ها از سال ها قبل برای تثبیت موقعیت خود و نیل به اهداف سیاسی شان، افغانستان را به عنوان یک منطقه سوق الجیشی مد نظر داشتند. در این زمینه، به تجاوزهای عمده آن ها در افغانستان اشاره می گردد: (7)

- تصرف جزیره اوتاتارکی در شمال آمودریا (سال 1872 م);

- سرکوبی انقلابیان باسماچی در سال 1919;

- تهاجم گسترده و اشغال نظامی افغانستان در دسامبر 1979 م.) که به اشغال ده ساله این کشور انجامید.

در وضعیت جدید، جغرافیای سیاسی افغانستان حایز اهمیت فوق العاده ای گردید، به خصوص که در این دوران، عامل دیگری در منطقه به عنوان عامل فعال و اثرگذار ظهور کرد; انقلاب اسلامی ایران به رهبری  روح الله خمینی.


2-افغانستان در دوران اشغال کمونیست ها

در سال هایی که افغانستان در اشغال نظامی شوروی قرار داشت (1979 - 1989) جغرافیای سیاسی افغانستان در این دوران از نقش بسزایی برخوردار بود. عواملی مانند حاکمیت نظام دو قطبی بر جهان، پیروزی انقلاب اسلامی در ایران و مبارزه بی امان مردم مسلمان افغانستان علیه اشغال گران بیش از بیش بر اهمیت و حساسیت موقعیت سوق الجیشی افعانستان افزود و جنگ ابعاد گسترده تری پیدا کرد.

امریکا و شوروی به عنوان دو ابرقدرت، که از سالیان پیش، برای دست رسی به این موقعیت راهبردی رقابت داشتند، این بار در مرزهای پاکستان و افغانستان دربرابرهم به صف آرایی پرداختند; زیرا تجاوز نظامی آشکار شوروی به افغانستان موجبات نگرانی امریکا را فراهم نموده بود و امریکاییان را به واکنش سریع وادارکرد.تبیین جغرافیای سیاسی افغانستان در این دوران، نیازمند توضیح اهمیت موقعیت راهبردی آن کشور می باشد:

موقعیت راهبردی افغانستان در منطقه

افغانستان به دلیل مجاورت با کشور شوروی (سابق) از ناحیه شمال و کشور عظیم خلق چین و نیز کشور بااهمیت پاکستان در خاور و جنوب و نیز همسایگی با کشور ایران در باختر و قرار گرفتن ایران در حوزه خلیج فارس و وجوه اشتراک دو کشور در ابعاد گوناگون مذهبی، زبانی، فرهنگی و موقعیت جغرافیایی دو کشور،وضعیت راهبردی خاصی را به وجود آورده است. ین موقعیت حساس رقابت بین دو ابرقدرت را برای نفوذ هرچه بیش تر در افغانستان به وجود آورده است که نگرش به این رقابت می تواند اهمیت این کشور را ازنظر این دو قدرت جهانی مشخص سازد.

اهمیت راهبردی افغانستان از دیدگاه شوروی: افغانستان به عنوان یک منطقه سوق الجیشی، از مدت ها پیش مورد توجه روس ها و پس از آن مد نظر شوروی (سابق) بوده است. رقابت روس و انگلیس در دوران موازنه قوا و رقابت امریکا و شوروی در عصر نظام دو قطبی نشانگر این ادعاست. سرانجام، در سال 1979، شوروی بر نیروی رقیب سبقت گرفته و با تجاوز نظامی، آن کشور را اشغال کرد. درک موقعیت سوق الجیشی افغانستان از نظر شوروی و هدف از تجاوزش به افغانستان نیازمند بررسی است:

 

هدف شوروی از تجاوز به افغانستان

تحلیل گران جهان سوم و غرب در ارزیابی راهبردی خود از مداخله شوروی به افغانستان، فرض های چندی را مطرح کرده اند. این فرض ها از آرزوی دیرینه روس ها برای دست رسی به آب های گرم اقیانوس هند تا پیش گیری از نفوذ اسلام ناب محمدی صلی الله علیه وآله به کشورهای تحت اشغال شوروی را دربرمی گیرد.

واقعیت این است که نه تنها یک انگیزه، بلکه مجموعه ای از عوامل سیاسی - جغرافیایی، که از نظر علایق کوتاه و دراز مدت شوروی ها حیاتی تلقی می شد، آن ها را وادار به تجاوز کرد. در ذیل، به این موارد اشاره می شود:

- جلوگیری از سقوط رژیم دست نشانده کابل;

- تثبیت نفوذ در افغانستان;

- دست رسی مستقیم به آب های گرم اقیانوس هند و دریای آزاد (طبق وصیت پطرکبیر);

- ممانعت از نفوذ اسلام انقلابی به کشورهای تحت ستم شوروی;

- موقعیت سوق الجیشی افغانستان به دلیل قرارگرفتن آن در مجاورت منطقه نفت خیز خاورمیانه;

- سلطه کامل بر افغانستان که می توانست لنگرگاه مناسبی برای نیل بیش تر به تاسیسات شوروی در اتیوپی و یمن جنوبی باشد و نیز نفوذ شوروی را در جنوب آسیا، افریقا و کشورهای اطراف خلیج فارس دربرداشته باشد;

- دست یابی به ذخایر طبیعی افغانستان که روس ها در سال 1920 از ظرفیت خاص این کشور، به ویژه گازطبیعی نفت، سنگ آهن، مس و اورانیوم آگاه شدند و آن ها را وادار به مداخله کرد; زیرا تصور می کردند با اشغال افغانستان، در استفاده از منابع خود، بی نیاز می شوند;

- مقابله با امریکا و هم پیمانش پاکستان و ... .

مداخله شوروی در افغانستان در چند مرحله قابل بررسی است، اما افغانستان دهه هشتاد جایگاه ویژه ای در تاریخ معاصر دارد و از همین رو، وقایع و رخدادهای این دهه توجه تاریخ نگاران و پژوهش گران بسیاری را در اقصانقاط عالم به خود جلب کرده است. (8)

موقعیت راهبردی افغانستان از نظر امریکا: خبر اشغال نظامی افغانستان، آن هم در ایام تعطیلات کریسمس رؤیاهای امریکا را آشفته ساخت. درست یک روز پس از اشغال، رئیس جمهور وقت امریکا ضمن توجه دادن افکار عامه جهان به تهدیدات جدی نوین و محکوم کردن عمل شوروی، اعتراض خود را با لئونیدبرژنف، رهبر وقت شوروی، در میان گذاشت.

کارتر در 24 ژانویه 1980 در نطق تلویزیونی خود چنین گفت: «ما به عنوان یک ابرقدرت بایستی از کوره در نرفته و در برابر این تجاوز از حسن سلوک برخوردار باشیم. عمل شوروی تمام ضوابط بین المللی را تحت الشعاع قرار داده است ... تجاوز به کشور افغانستان آرامش نسبی حاکم بر سراسر دنیا را پس از جنگ جهانی دوم به مخاطره انداخته است. ما در این جا، موضع کاملا صریح خود را اعلام می داریم: هر عملی که باعث به مخاطره انداختن کنترل آب های آزاد خلیج فارس شود از نظر ما محکوم است و ما چنین اعمالی را در مناطق مورد علاقه و حیاتی امریکا، مخالف با شؤون خود دانسته و به هر وسیله ممکن، حتی نظامی، برای بیرون راندن متجاوز، دست خواهیم زد.» (9)

تجاوز شوروی نه تنها امریکا، بلکه کشورهای هم جوار افغانستان را نیز به واکنش سریع واداشت: رئیس جمهور وقت ایران چنین اظهار داشت: «انقلاب ایران به مبارزه بی امان خود در برابر کشورهای امریکا و روسیه ادامه می دهد. من تاکید می کنم که ادامه این تجاوز به تهدید ایران منجر خواهد شد. آن ها در مقابل دروازه های ما ایستاده اند و اگر به آب های گرم منطقه دست یابند، دیگر نه تنها ایران، که تمام کشورهای خاورمیانه و شبه قاره هند را در اختیار خواهند داشت.» (10)

رئیس جمهور وقت پاکستان در پاسخ به این پرسش که هدف اصلی شوروی از اشغال افغانستان چیست، می گوید: «این قصه سر دراز دارد. در اصل، دلایل بسیاری در این رابطه وجود دارد، ولی مهم ترین آن ها را ذکر می کنم: از جمله شوروی ها می خواهند استیلای خود را بر افغانستان و کشورهای جنوب شرقی خود، که مورد تهدید حرکت های اسلامی قرار گرفته اند، حفظ کنند.» (11)

در نشریه بررسی های استراتژیک، چنین آمده است: «نیروهای صدهزار نفری شوروی در افغانستان، در حالی که پشتیبانی هوایی نیز دارد، بعد جدیدی را در ارتباط با استیلای مناطق خلیج به وجود می آورد. فرض بر این است که قوای مستقر در افغانستان توان حرکت در خلیج فارس (آبراه هرمز) را از طریق مناطق جنوب شرقی ایران داراست.» (12)

در هر حال، نگرانی عمده امریکا در این دوران، از موقعیت سوق الجیشی افغانستان، از دو لحاظ قابل تبیین بود: یکی به دلیل واقع شدن این کشور در جوار منطقه نفت خیز خلیج فارس و دیگری به دلیل هم مرز بودن آن با ایران که منافع امریکا را در معرض خطر قرار داده بود.

کیسینجر درباره موقعیت خلیج فارس می گوید: «خلیج فارس، امروزه از موقعیت استراتژیکی ویژه ای برخوردار است; زیرا علاوه براین که بیش از نصف نفت صادراتی جهان از این ناحیه صادر می گردد، بازار اصلی تجارت بین المللی غرب به حساب می آید ... هرگونه تهدیدی نسبت به آن منافع امریکا را تهدید خواهد کرد. این ناحیه حیاتی و استراتژیک از امریکا فاصله زیادی دارد، اما در مقابل، شوری تنها چندصد کیلومتر با آن فاصله دارد.» (13)

امریکا در برابر نفوذ شوروی به افغانستان برای تقویت موقعیت خود در این کشور، در واقع در خلیج فارس، اقدامات ذیل را در دست اجرا قرار داد:

- افزایش توان نیروی دریایی خود در خلیج فارس و اقیانوس هند;

- افزایش قدرت نیروهای واکنش سریع;

- سعی در نزدیک شدن با ایران;

- افزایش و تداوم کمک های نظامی و تدارکاتی از طریق پاکستان به مجاهدان افغانی;

- نمایش قدرت توسط عربستان و پشتیبانی مداوم از آن. (14)

در مجموع، امریکا در رقابت با شوروی، توفیق چندانی نداشت; چون شیوه هایی که شوروی ها به کار می گرفتند ظریف تر، مؤثرتر و درازمدت تر می نمود. (15) هر چند امریکا تلاش می کرد با اتخاذ تدابیری مانع از تثبیت کمونیسم در افغانستان شود، اما در عمل، نمی توانست کار مؤثری انجام دهد.

آنچه در زمینه رقابت امریکا و شوروی در این دوره حایز اهمیت است، این که دو ابرقدرت درصدد دست رسی به مناطق نفوذی بیش تر و همچنین استحکامات بیش تری در ارتباط با مناطق بحرانی مشرف به ایران هستند.

در سال 1983، استنباط یکی از سخن گویان وزارت پنتاگن چنین بود: «مناطق خلیج فارس گل سرسبد تمام مناطق یا نقاط بحرانی هشتاد سال آخر است. در یکی از اسناد محرمانه آمده است: هرچه بادا باد! هرچه می خواهد بشود، ما موظف هستیم که نیروهای امریکایی خود را با هدف مشخصی به مناطق بحرانی بفرستیم.» (16)

اماعامل اصلی تحرکات وسیع بین المللی و واکنش های سریع در برابر تجاوز شوروی به افغانستان تنها عامل جغرافیایی نبود، بلکه علاوه بر تاثیر سیاست نظام دو قطبی (امریکا و شوروی) در اواخر دهه هفتاد بر جهان و وقوع انقلاب اسلامی ایران، در ایجاد و تشدید بحران در افغانستان، این بار عامل اصلی در عرصه «ژئوپولیتیک »، نیروهای جهادی است که با افکار و اندیشه اسلامی، در برابر تجاوز و بی عدالتی، پرچم مبارزه را با قامتی استوار بر دوش گرفته اند. ارتش سرخ شوروی این بار، با مقاومت یکپارچه و غیرمنتظره ملتی مواجه گردید که سرانجام، چاره ای جز شکست ذلت بار و ننگین نداشت. تبیین نقش مبارزه مردم افغانستان در این دوره از تاریخ، از حوصله این بحث بیرون است، اما به طور گذرا، اشاره به آن لازم است:

اهمیت مبارزه رهایی بخش مردم مسلمان افغانستان

افغانستان به عنوان یک کشور اسلامی، جزئی از پیکره جهان اسلام است و سرنوشت آن با سرنوشت دنیای اسلام گره خورده. به همین دلیل، پیروزی یا شکست جهاد افغانستان در سرنوشت خانواده بزرگ جهان اسلام تاثیر داشت. بررسی اهمیت حیاتی جهاد اسلامی افغانستان در ابعاد گوناگون آن، نیازمند تحقیق مستقلی است، اما به عنوان نمونه، یکی از تاثیرات پیروزی آن بر نیروهای شوروی این گونه پیش بینی می شد:

از آن جا که افغانستان بزرگ ترین رزمگاه اندیشه و تفکر است (تفکر اسلامی با کمونیستی)، پیروزی مردم جهادی افغانستان نه تنها افسانه شکست ناپذیری شوروی را باطل می سازد، بلکه چنان تغییرات ژرفی در جغرافیای سیاسی جهان، به ویژه افکار عمومی قطب شرق و اروپای شرقی به وجود خواهد آورد که ثمره آن آزادی کشورهای اروپای شرقی و جمهوری های تحت سلطه شوروی وفروپاشی دنیای کمونیسم باشد. با توجه به این نکته که افغانستان از یک سو، برای شوروی ها کلید یک قاره و اقیانوس هند تلقی می گردد و از سوی دیگر، در فرض پیروزی، کلید رهایی - دست کم - جمهوری های تحت سلطه شوروی به شمار می رود.

خانم هلن کارردانکسوس در کتابش به نام امپراتوری فروپاشیده می نویسد: «اگر مقاومت شورشیان (مجاهدین) طولانی شود و یا اگر لازم آید که شوروی در مقابل فشار بین المللی از افغانستان خارج شود، به ثبوت خواهد رسید که مسلمانان می توانند کمونیسم را شکست بدهند و یک کشوری متعلق به دنیای اسلام (افغانستان) که در اشغال کمونیسم قرار دارد می تواند کمونیسم نباشد. این مساله را هیچ کشور کمونیستی اروپایی (مجارستان، لهستان و چکسلواکی) هنوز نتوانسته است به اثبات برساند. اگر چنین واقعیتی در کنار مرزهای جمهوری های مسلمانان اتحاد شوری اتفاق بیفتد، در را بر روی همه امیدها خواهد گشود.» (17)

به راستی چنین واقعیتی اتفاق افتاد و سرانجام، مبارزه بی امان مردم مسلمان افغانستان در برابر شوروی اشغال گر، به نفع دنیای اسلام و نابودی کمونیسم به ثمر نشست; یک بار دیگر تاریخ افغانستان شاهد پیروزی ملت مسلمان در برابر استعمارگران گردید. 167 سال پس از حادثه فراموش ناشدنی شکست خفت بار سپاهیان انگلیس در ژانویه 1842، هنگامی که سپهبد بوریس گرومف، فرمانده نیروهای شوروی در افغانستان به عنوان آخرین نظامی شوروی در پانزدهم فوریه 1989 خاک این کشور را ترک می گفت، به تعداد قربانیان ارتش شکست خورده انگلیس، از نیروهای نظامی شوروی، قربانی ذلت بارترین و بیهوده ترین جنگ تاریخ نظامی شوروی گردیدند و درست همین ناکامی سرآغازی بود برای فروپاشی اردوگاه سوسیالیسم و در نهایت، فروپاشی اتحاد شوروی. (18) چنان همانندی شگفت انگیزی در این دو حادثه تاریخی دیده می شود که در تاریخ، نظیر آن کم تر به چشم می خورد. مطالعه این دو حادثه می تواند درس های آموزنده ای برای جهانیان داشته باشد.

در هر حال، پیروزی مردم مسلمان افغانستان، همان گونه که انتظار می رفت، در را به روی همه امیدها گشود و این واقعیت را به اثبات رساند که مسلمانان قادرند کمونیسم را شکست دهند.

3- افغانستان در عصر مجاهدین

در بهار 1992، حکومت دست نشانده شوروی سقوط کرد و مقاومت اسلامی به پیروزی رسید و شعار «افغانستان آزاد شد» از رسانه های عمومی، قلوب زخمی و پریشان مردم افغانستان را در داخل و خارج این کشور از آن رویداد پیروزمندانه شاد و سرشار از اطمینان و آرامش نمود. اما این پیروزی سرآغاز دشواری ها بود. از آن پس بحران افغانستان وارد مرحله تازه ای گردید.

هر چند شکست شوروی در افغانستان از یک سو، به فروپاشی شوروی و از سوی دیگر، به سقوط نظام دو قطبی جهان کمک کرد، اما بحران این کشور، در این مرحله، نه تنها حالت منطقه ای، بلکه حالت بین المللی به خود گرفت و تاثیر قابل توجهی بر محیطی بین المللی گذارد; زیرا بحران افغانستان در این دوران، با ویژگی های منحصر به فردی عمل کرد; از قبیل فروپاشی شوروی، خاتمه جنگ سرد، پیدایش نظام چندقطبی، ارتقای نقش سازمان ملل در تحولات جهانی، ظهور دولت های جدید در آسیای مرکزی و قفقاز، افزایش هم گرایی منطقه ای و فعال تر شدن سازمان کنفرانس اسلامی.

تشکیل دولت های جدید ترکمنستان، ازبکستان و تاجیکستان در آسیای مرکزی، نه تنها نظام بین المللی را دگرگون کرد، بلکه موقعیت سیاسی - جغرافیایی اطراف افغانستان را نیز دچار تحول ساخت; زیرا افغانستان پیش از این از شمال با یک کشور هم مرز بود (شوروی)، اما پس از فروپاشی شوروی، با سه کشور تازه به استقلال رسیده هم جوار گردید. این تحول سیاسی - جغرافیایی در ارزیابی بحران موجود، جایگاه ویژه ای دارد.

در کنار این ها، نقش پیمان ها و اتحادیه های منطقه ای را که برای تامین اهداف خود، کمابیش در نقاط بحرانی وارد عمل می شوند، نباید نادیده گرفت. این نکته مورد تایید کارشناسان روابط بین الملل است که در نظام نوین بین المللی، بازیگران متعددی وجود دارند که عمده آن ها کشورها، سازمان های بین المللی و شرکت های چند ملیتی هستند; احزاب، رسانه های جمعی، چهره های شاخص جهانی، شوراهای فرهنگی مذهبی و سازمان های اطلاعاتی دیگر بازیگران بین المللی هستند که هر یک بنابر ماهیت و عملکرد خود، در تحولات جهانی مؤثرند. بنابراین، بازیگران بین المللی ذی نقش در بحران افغانستان را می توان چنین برشمرد:

- کشورهای منطقه ای: ایران، پاکستان، تاجیکستان،ترکمنستان، ازبکستان و چین;

- کشورهای فرامنطقه ای: امریکا، روسیه، عربستان، ترکیه، آلمان و ژاپن;

- سازمان ملل و سازمان کنفرانس اسلامی;

- شرکت های چندملیتی; مانند شرکت نفتی دلتااویل، یونیکال و برایدس.

بازیگران مزبور به نحوی در گسترش و تداوم بحران در افغانستان مؤثرند و هر یک اهداف خاصی را دنبال می کنند. رقابت و نزاع آنان به وضعیت سیاسی جغرافیایی افغانستان اهمیت ویژه ای بخشیده است.

از ویژگی های برجسته ای که در این مرحله، وضعیت سیاسی - جغرافیایی افغانستان را مورد تاکید قرار می دهد می توان به دو ویژگی عمده اشاره کرد:

ویژگی سیاسی - امنیتی: با شکست حکومت دست نشانده شوروی، دو نگرش عمده در مورد حکومت آینده افغانستان، در بین کشورهای ذی نقش در بحران وجود داشت:دسته ای از کشورها طرفدار روی کار آمدن حکومتی اسلامی و حامی منافع آن ها در این کشورند. در درون کشور نیز هر یک از این کشورها نیروی حمایت کننده دارند که درعمل،موجب گسترش بحران و رقابت روزافزون منطقه ای و بین المللی گردیده اند.

دسته دوم هدفشان جلوگیری از روی کار آمدن حکومت اسلامی در افغانستان است. اینان با شناختی که از مردم و جهاد ارزشمند افغانستان دارند، به خوبی می دانند که اسلام یک عنصر محوری و بنیادی در نظام سیاسی آینده کشور به شمار می رود. از این رو، تلاش می کنند به گفته خودشان، از گسترش بنیادگرایی اسلامی جلوگیری نمایند. امریکا، روسیه و کشورهای تازه به استقلال رسیده آسیای مرکزی در این دسته قرار دارند.

ویژگی اقتصادی: افغانستان دروازه تجارت با آسیای مرکزی است و جمهوری های آسیای مرکزی از مناطق حساس جهان به شمار می رود; زیرا به اعتقاد کارشناسان، این منطقه پس از خلیج فارس بزرگ ترین منابع انرژی جهان را در خود جای داده است. آنچه اکنون مورد توجه است، نحوه رسانیدن انرژی های موجود به جهان صنعتی است.ترکمنستان با داشتن 13000 میلیارد متر مکعب ذخایر گاز طبیعی در بین ذخایر گاز طبیعی جهان، موقعیت چهارم را دارد وسالیانه قریب 80 تا 90 میلیون متر مکعب گاز استخراج می کند که قریب 90 درصد آن را صادر می نماید.

ترکمنستان برای صدور این مقدار گاز خود به افغانستان چشم دوخته است و طبیعی است نسبت به بحران کنونی افغانستان حساس باشد.

کشورهای ذی نفع در بحران افغانستان

امریکا

با توجه به این واقعیت که اقتصاد یکی از عوامل تعیین کننده در قدرت ملی کشورها در قرن آینده خواهد بود، امریکا و دیگر کشورهای صنعتی بیش از پیش سعی دارند تسلط خودشان را بر دو حوزه مهم منابع و ذخایر انرژی جهان در حاشیه دریای خزر و خلیج فارس توسعه دهند، به ویژه امریکا که تلاش دارد تا به این منطقه حساس دست یابد. افغانستان و ایران به عنوان کشورهای نزدیک به این منطقه، جایگاه خاصی در سیاست خارجی امریکا دارند. اهداف عمده امریکا برای این منظور عبارت است از:

- جلوگیری از روی کار آمدن حکومت اسلامی در افغانستان;

- نزدیکی به مرزهای امنیتی روسیه;

- دسترسی به ذخایر و منابع اقتصادی آسیای مرکزی;

- نزدیکی به مرزهای امنیتی ایران.

امریکا در دوران مقاومت، کمک های نظامی - تدارکاتی خود را از طریق پاکستان به مجاهدان افغانی به امید چنین روزهایی ارائه می داد. هر چند امروزه با فروپاشی شوروی، افغانستان ارزش راهبردی خود را از این نظر نزد امریکاییان از دست داده، اما از لحاظ اقتصادی - سیاسی موقعیت سیاسی - جغرافیایی را دارا است.

روسیه

روسیه کشوری است که با افغانستان کاملا آشنایی دارد و نمی تواند در برابر بحران کنونی آن بی تفاوت بماند اهداف عمده روسیه عبارت است از:

1- جلوگیری از نفوذ بنیادگرایی اسلامی;

2- مقابله با پیش روی های غرب و امریکا به سوی مرزهای امنیتی روسیه و آسیای مرکزی;

3- احیای نفوذ در مناطق پیرامونی روسیه;

4- مقابله با وحدت عمل امریکا در معادلات منطقه ای;

5- ممانعت از تسلط دیگران بر ذخایر و منابع اقتصادی روسیه و منطقه.

کشورهای آسیای مرکزی، عمدتا از موضع گیری های روسیه در قبال بحران افغانستان تاثیر می پذیرند. به جز بند 3، موارد دیگر جزو اهداف کشورهای آسیای مرکزی نیز به شمار می رود.

پاکستان

پاکستان از کشورهای ذی نفع در بحران افغانستان است; کشوری که سعی دارد بار دیگر با مطرح شدن آن به عنوان شاه راه تجاری، نبض سیاست های جغرافیایی عصر مقاومت افغانستان را به دست آورد. تلاش پاکستان در این مرحله در بعد اقتصادی در دو سطح واردات و صادرات قابل تجزیه و تحلیل است:

در زمینه واردات، هدف پاکستان این است که علاوه بر تامین نیازهای نفت و گاز خود از جمهوری های آسیای مرکزی، به ویژه ترکمنستان، زمینه صدور گاز و نفت این منابع را از مسیر افغانستان به جهان فراهم سازد و خود به عنوان یک شاه راه تجاری از منافع آن بهره برداری کند.

در زمینه صادرات هم صدور کالاهای صادراتی پاکستان به این مناطق و کمک به صادرات دیگر کشورها به آسیای مرکزی از طریق دریای عمان و حمل و نقل آن ها از طریق افغانستان و بهره برداری از منافع آن، هدف پاکستان است.

برای پاکستان در دست یابی به اهداف خود در زمینه واردات و صادرات موقعیت راهبردی افغانستان بدیلی ندارد; زیرا مسیر تجاری دریای عمان به آسیای مرکزی فقط از سه طریق قابل بهره برداری است که دو مسیر از خاک افغانستان می گذرد:

1- مسیر دریای عمان کراچی پیشاور کابل بزرگ راه سالنگ آسیای مرکزی;

2- مسیر دریای عمان کویته قندهار هرات آسیای مرکزی;

3- مسیر دریای عمان بزرگ راه قره قورم چین آسیای مرکزی.

راه سوم به دلیل کوهستانی بودن مقرون به صرفه نیست. از دو طریق باقیمانده، بهترین راه دست رسی به آسیای میانه، استفاده از مسیر بزرگ راه سالنگ است. پاکستانی ها درصدد اجرای این طرح هستند تا امکان اجرای آن را پیدا کنند.

پاکستان برای تامین گاز مورد نیاز خود و اجرای برنامه های توسعه تا سال 2015، کشورهای عمان، ایران و ترکمنستان را مورد توجه قرار داده است. خالد محمود، سفیر پاکستان در تهران، می گوید: راه تجاری پاکستان از طریق افغانستان به آسیای مرکزی، قریب هزار کیلومتر از جاده ای که از ایران به آسیای مرکزی می گذرد، کوتاه تر است. البته ارتباط مزبور فرع بربرقراری ثبات در افغانستان است. (19)

راه های ممکن واردات و صادرات و برقراری روابط اقتصادی جهان با آسیای مرکزی عبارت است از:

- مسیر روسیه: غربی ها به ثبات اوضاع این کشور در درازمدت اطمینان ندارند و این عدم اطمینان، موجب بی اعتباری این مسیر گردیده است.

- مسیر ایران: به دلیل حساسیت غربی ها و امریکا نسبت به ایران، این مسیر نیز چندان مورد نظر نیست.

- مسیر افغانستان: راهی کوتاه تر و بااطمینان تر برای این منظور است. البته این راه نیز فرع بر برقراری ثبات در افغانستان است. در صورت فعال شدن این راه دو کشور افغانستان و پاکستان به شاه راه بزرگ جهانی تبدیل خواهند شد.

بنابراین، اهداف عمده پاکستان عبارت است از:

1- تقویت عمیق راهبردی این کشور در برابر هند;

2- ایجاد حکومت طرفدار خود، در افغانستان;

3- حل مساله «شؤونات » و معضل «پشتونستان » و ادعای تاریخی افغانستان نسبت به این مناطق;

4- مطرح شدن افغانستان به عنوان دروازه تجارت با آسیای مرکزی;

5- تامین مواد هسته ای.

وجود معدن اورانیوم در مناطق بلوچ نشین در جنوب غربی افغانستان در کوه «میرداود» بین «شیندند» و «هرات » و در منطقه قندهار، که روس ها در زمان اشغال از آن بهره برداری کرده اند، برای برنامه های هسته ای پاکستان اهمیت بسیاری دارد.

پاکستان به دلایل امنیتی اقتصادی خود، به صورت فعال در بحران کنونی افغانستان حضور دارد. برایند این حضور، در ظهور گروه طالبان، قابل تبیین و بررسی است.

طرح طالبان در افغانستان: دنیا می داند که جهاد افغانستان در پرتو اسلام خواهی شکل گرفته است. پس از پیروزی مجاهدین، تلاش های آنان برای حصول تفاهم، بر اثر دخالت بحران آفرین خارجیان و سرکشی عوامل داخلی آنان به کام یابی نرسید و کشورهای ذی نقش در بحران افغانستان از اتحاد مجاهدین به هر قیمتی جلوگیری کردند. در این هنگام، طرحی دیگر طراحی شد که با ورود در عرصه بحران زده کشور، با بهره گیری از عواطف دینی و همان معیارهای دوران جهاد، به ویژه شعار «امنیت و عدالت در برابر دولت بی کفایت مجاهدین » سر بر کشید و «طالبان » وارد معرکه شدند تا بحران زدایی کنند. اما طرح تحمیلی طالبان، کشور را تبدیل به کانون بحران کرد. نقد و بررسی عملکرد گروه طالبان و حامیان برون مرزی آنان بحث مفصلی است، در این جا تنها به نحوه شکل گیری این طرح استعماری اشاره ای گذرا می شود:

طرح طالبان در اصل، با توجه به اظهار خانم بوتو (از جمله در 1996 در تلویزیون انگلیس) با مشارکت پاکستان، انگلستان، امریکا و عربستان به اجرا درآمد. انگلیس، که این منطقه را خوب می شناسد و چندبار طعم شکست در افغانستان را چشیده، همواره در پنهان عمل کرده و از این که به عنوان کشوری طرفدار طالبان معرفی شود، اجتناب ورزیده است. از این رو، آنچه در ظاهر مطرح است، طرح «طالبان » را حاصل هم فکری های سه کشور امریکا، عربستان و پاکستان می دانند. (20)

مجری طرح «طالبان » سه دستگاه پاکستانی (دستگاه امنیتی ISI ،ارتش، و وزارت کشور) است. این مجموعه نظامی از دو لحاظ، می توانست مجری این طرح باشد: نخست آن که نخبگان ارتشی - امنیتی پاکستان دست پرورده انگلیس می باشند و تحت تاثیر و نفوذ امریکا رشد کرده اند. دیگر آن که نیروهای اردو زبان پاکستان در عصر جهاد مردم افغانستان با اتحاد جماهیر شوروی، با ویژگی ها و آداب اقوام و گروه های جهادی آشنایی نزدیک پیدا کرده اند. از این رو، قادرند در بحران افغانستان ایفای نقش کنند.

طرح «طالبان » به ظاهر، جلوه ای تک بعدی دارد، اما در واقع، نقشه ای است چند بعدی و گسترده. جلوه ظاهری طالبان حاکی از آن است که قدرت های منطقه ای و فرامنطقه ای ذی نقش در طرح «طالبان » بر سر به وجود آوردن حکومت قوم پشتون در افغانستان به توافق رسیده اند. اما در واقع، راهبرد موجود برای تحقق اهداف دیگری تدارک دیده شده است; از جمله: تامین زمینه استمرار حضور امریکا در آسیای مرکزی و جنوب آسیا، مهار ایران از طریق نزدیک شدن به مرزهای امنیتی این کشور، احداث خط لوله انتقال گاز آسیای مرکزی از مسیر افغانستان، کاهش نفوذ روسیه، ایجاد ناآرامی در چین و نیز ایجاد فضای نگران کننده برای ایران.

در واقع، طرح «طالبان » راهبردی است برای تامین اهداف سوق الجیشی امریکا و پاکستان در منطقه; زیرا استقرار حکومتی فراگیر با قاعده وسیع و قدرتمند، مطمئنا مانع تحقق نیات شوم کشورهای ذی نفع در مساله افغانستان است. بدین روی، آزمایش طرح «طالبان » برای امریکا و پاکستان با هزینه های سرسام آور آن، می ارزد; همان گونه که دیگر کشورهای تاثیرگذار در بحران کنونی افغانستان، با ارائه طرح ها و راهبردهای ناقص و حمایت از آن، شانس خود را در این بحران آباد، در معرض آزمایش می گذارند.

ایران

ایران و افغانستان به دلایل متعدد از جمله، اشتراک در ابعاد فرهنگی، زبانی مذهبی و هم مرز بودن درحدود 600 کیلومتر از دهانه ذوالفقار تا سیاه کوه سرنوشت جدایی ناپذیری پیدا کرده اند. مهم تر از همه، جمهوری اسلامی ایران با توجه به شعارها و اهداف والای انقلابی و اسلامی که مطرح کرده و ناگزیر از حرکت در پی تحقق عینی اهداف مزبور است، در حد توان، در مقیاس شرایط زمان و مکان نمی تواند در قبال بحران کنونی افغانستان بی تفاوت بماند. صدور انقلاب، نشر و گسترش اندیشه اسلام ناب محمدی صلی الله علیه وآله، دفاع از مظلومان و مسلمانان در بند و مخالفت با نظم نوین امریکایی، بر حساسیت موضوع می افزاید. آنچه جمهوری اسلامی ایران بر آن تاکید ورزیده و جزو مهم ترین اهداف خود قلمداد کرده، عبارت است از:

- دفاع از مردم مسلمان افغانستان در برابر تجاوز بیگانگان;

- تاکید بر استقرار حکومت مقتدر و فراگیر اسلامی و طرفدار یا دارای روابط دوستانه با ایران در افغانستان;

- مقابله با امریکا و ایادی آن در معادلات منطقه ای;

- جلوگیری از نزدیکی امریکا به مرزهای امنیتی ایران;

- دفاع از افغانستان مستقل و متحد.

خصومت چندین ساله امریکا و ایران و تیرگی روابط دو کشور و مخالفت ایران با نظم نوین امریکایی، امریکا را برآن داشته تا از شیوه های بازدارنده بر ضد ایران استفاده کند. از جمله این شیوه ها، منزوی کردن در سطح بین المللی، ایجاد تنش در روابط ایران و همسایگانش و یا تجدید بحران امنیتی موجود در کنار مرزهای ایران را می توان برشمرد. بحران افغانستان و عراق، به رغم تفاوت های ماهوی، وجه اشتراکشان اعمال فشار بر ایران برای ایجاد انعطاف و تغییر در رفتار منطقه ای و بین المللی است.

امریکا بر این نظر است که تداوم بحران های موجود در مرزهای امنیتی ایران موجب کاهش توان و انرژی این کشور می گردد; زیرا در برابر آثار و نتایج منفی بحران صرف می گردد و در نهایت، ایران از توان کافی برای مخالفت با امریکا در روند با صلح خاورمیانه بازمی ماند. در واقع، طرح امریکا ایجاد گرفتاری برای ایران است تا فراغتی برای معارضه با طرح های امریکا پیدا نکند. در چنین اوضاع و احوالی، طبیعی است که ایران خواسته یا ناخواسته در بحران های موجود ذی نفع باشد. به نظر می رسد اگر ایران به صورتی فعال تر در بحران افغانستان وارد شود، توفیق بیش تری داشته باشد; چنانچه پاکستان در طرح «طالبان » نقش بیش تر خود را در این بحران تجربه می کند.

ترکمنستان

ترکمنستان از کشورهای تازه به استقلال رسیده وهمسایه شمال شرقی افغانستان است.

اهداف عمده ترکمنستان در بحران افغانستان عبارتند از:

1. هدف اقتصادی: تلاش برای فراهم ساختن زمینه های صدور نفت و گاز از طریق افغانستان به بازارهای منطقه و جهانی. ترکمنستان از لحاظ گاز طبیعی، غنی است و موقعیت چهارم جهانی را دارد. چنانچه قبلا متذکر شدیم، شرکت بریداس ژاپنی، که هم اکنون با تاسیس دو شرکت محلی به نام های یاشلاد و کمبیر در مرزهای مشترک افغانستان و ایران مشغول کشف و استحصال نفت و گاز است و به موفقیت هایی نیز نایل آمده، تلاش دارد تا نفت و گاز ترکمنستان را از طریق افغانستان با استفاده از پایانه های پاکستان در دریای عمان، به بازارهای منطقه و جهان عرضه نماید.

2. جلوگیری از نفوذ بنیادگرایی اسلامی: انقلاب اسلامی افغانستان از اعتقاد دینی مردم برخاسته و اکثر قریب به اتفاق گروه های جهادی خواهان استقرار حکومت اسلامی اند. حکومت ترکمنستان، که یک رژیم لائیک و از بقایای رژیم کمونیست سابق است، استقرار حکومت اسلامی در افغانستان و نفوذ اسلام خواهی را خطر جدی و معارض با منافع دولت مردان ترکمنستان می داند. بنابراین، رهبران کشور مزبور طرفدار تشکیل دولت مقتدر غیرمذهبی در افغانستان هستند و چنین حکومتی را به مصالح کشور خود تلقی می کنند، اگرچه به ظاهر، در قبال بحران افغانستان، اظهار بی طرفی می کنند.

ازبکستان

یکی دیگر از همسایگان شمالی افغانستان، ازبکستان است که در بخش عمده رودخانه «آمودریا» (جیحون) با این کشور مرز مشترک دارد.

درطول دوران اتحاد شوروی، ازبکستان یکی از عمده ترین دریافت کنندگان گاز صادراتی افغانستان به شمار می رفت. منابع گاز طبیعی شناخته شده در افغانستان بیش تر در مناطق هم جوار با ازبکستان قرار دارد. مزار شریف، سرپل و شیرغان، مهم ترین مراکز تولید و استخراج گاز طبیعی به شمار می روند و ازبکستان به دلیل نزدیکی، کم هزینه ترین راه برای صدور گاز طبیعی است.

در اواخر دهه 1960 یک ذخیره عظیم گاز طبیعی در شیرغان کشف وصادرات آن با احداث خط لوله ای در 1967، از طریق جمهوری ازبکستان آغاز شد. از آن زمان تا سقوط دولت نجیب (1370)، سالانه بین 2 تا 3 میلیارد متر مکعب گاز طبیعی استخراج و 95 درصد آن به شوروی صادر می شد. در سال 1988، زمینه برای استخراج دیگر معادن گاز در استان های جوزجان و فاریاب فراهم گردید و امکان استخراج گاز طبیعی به 3 میلیارد متر مکعب رسید. این دو استان نیز در نزدیکی مرز ازبکستان قرار دارد. مزار شریف از مراکزعمده تولیدزغال سنگ است که سوخت اصلی نیروگاه های برق محسوب می شود. بزرگ راه سالنگ به عنوان مهم ترین راه ارتباطی افغانستان با جهان خارج از مناطق ازبک نشین در شمال افغانستان تا ازبکستان ادامه دارد. اهداف عمده ازبکستان در افغانستان عبارت است از:

1. هدف اقتصادی: دست رسی مجدد به منابع گاز و نفت شمال افغانستان;

2. هدف امنیتی: مقابله با بنیادگرایی;

3. هدف سیاسی: دفاع از حقوق اقلیت ازبک در نظام سیاسی افغانستان.

تاجیکستان

تاجیکستان همسایه شمالی افغانستان است. دو کشور 1206 کیلومتر مرز مشترک دارند. کوه های پامیر عمده مرزهای دو کشور را تشکیل می دهند. آمودریا، که پر آب ترین رود منطقه است، از جنوب کوه های پامیر سرچشمه می گیرد، پس از عبور از جنوب تاجیکستان به عنوان مرز دو کشور امتداد پیدا می کند. این دو کشور از مناسبات قابل توجه و مشترکات مذهبی - ملی بسیاری برخوردارند و از این نظر سرنوشت تقریبا مشابهی دارند. مهم ترین مساله برای حکومت تاجیکستان، جلوگیری از صدور اسلام گرایی و یا به تعبیر خودشان، بنیادگرایی اسلامی است. دفاع از حقوق تاجیک های افغانستان نیز برای این کشور حایز اهمیت است.

چکیده و نتیجه

با توجه به این واقعیت که همواره نقاط بحرانی دنیا با مناطق سوق الجیشی منطبق است، می توان به عمق بحران افغانستان و علل آن پی برد. افغانستان کشوری است که به دلیل وضع خاص جغرافیایی، دارای موقعیت راهبردی و سیاسی - جغرافیایی ویژه ای می باشد و تعبیراتی از قبیل «افغانستان کلید یک قاره » یا «گذرگاه افغانستان » تا حدی برگرفته از وضعیت جغرافیایی این کشور است. بحران کنونی افغانستان در کنار عوامل داخلی، متاثر از طرز تفکر جدید سیاست های جغرافیایی معاصر است. اهمیت و جایگاه سیاسی - جغرافیایی افغانستان در هر دوره ای به تناسب شرایط خاص آن، محفوظ و قابل بررسی می باشد.

افغانستان در قرن 6 و 7 میلادی، بین هندوستان و کشور پارس ساسانی و کشورهای ماوراءالنهر چین و بحیره عرب قرار داشته و راه معروف «ابریشم » از آن می گذشت (21) که به تعبیر دانشمند فرانسوی، رنه گروسه، راه زیارت بوداییان هم بود و کاروان های تجاری کشورهای هند و پارس و چین و ماوراءالنهر از این سرزمین به کشورهای عراق، عربی و مصر می رفتند. بنابراین، همواره از مراکز عمده بازرگانی برخوردار بوده است.

در عصر هیون تسنگ، حدود سال نهم هجری، طلا، نقره، مروارید، عنبر، پشم سفید و انواع جواهر و سنگ های گران بها در ولایات مرزی افغانستان و هندوستان تجارت می شد و در کامپیای شمالی، کالاهای تجارتی بیش تر بلاد مبادله می شد.در آن زمان،از افغانستان به سرزمین هند، راه های تجارتی ذیل وجود داشت:

- مسیر کابل و کنر پیشاور سواحل دریای هند;

- مسیر غرنی (معروف به گذرگاه هند) دره گومل، بینان قدیم پنجاب;

- مسیر هرات کویته پاکستان (امروزی) دره بولان سند.

یکی از بازرگانان مسلمان در کتاب ختائی نامه، که در قرن پانزدهم میلادی به فارسی نوشته شده است، می نویسد: از طریق خشکی سه راه به چین وجود داشت: راه کشمیر، ختن، و منگولیان که همه از خراسان می گذشت و این سرزمین طوری که در عصر پیش از اسلام معروف به گذرگاه «ابریشم » بود، در اوایل دوره اسلامی نیز با چین روابط تجارتی و رفت و آمد داشت. (22)

افغانستان در قرن 19، دوران موازنه قدرت، به دلیل رقابت روس و انگلیس، به عنوان منطقه حایل از اهمیت سوق الجیشی برخوردار بود و پس از آن در عصر نظام دو قطبی، برای امریکا و شوروی به عنوان یک منطقه حساس مورد توجه بوده است. این اهمیت در عصر جهاد مردم مسلمان افغانستان در برابر شوروی متجاوز، برجسته تر می نماید. امروزه نیز با توجه به منابع غنی در آسیای مرکزی و این که اقتصاد یکی از متغیرهای تعیین کننده در قدرت ملی - سیاسی به شمار می رود، افغانستان با دارا بودن موقعیت تجارتی (دروازه تجارت جهانی) به عنوان یک معبر بازرگانی مطرح است. علاوه بر این، افغانستان خاستگاه جهاد و مقاومت مردمی است که با اعتقاد به اسلام، جهادشان را آغاز کردند. و این روحیه هنوز هم باقی است. شاید کشورهایی تلاش دارند تا با تداوم بحران، روحیه اسلام خواهی را از این مردم بگیرند و به قول خودشان، از نفوذ و تثبیت بنیادگرایی اسلامی جلوگیری نمایند.

نکته قابل توجه، میزان تاثیرگذاری بحران افغانستان بر تحولات سیاسی - اجتماعی منطقه و حتی جهان و تاثیر متقابل سیاست ها و اقدامات سایر کشورها و بازیگران بین المللی بر بحران افغانستان می باشد. امروز که افغانستان به کانون بحران مبدل گشته است، ریشه اصلی آن را باید در داخل و خارج جست وجو کرد. واقعیت این است که در این بحران، عوامل بیرونی به مراتب قوی تر از عوامل داخلی نقش دارد و این کشورهای ذی نفع در بحران اند که با یکدیگر درگیرند، نه مردم افغانستان. گروه ها و احزاب سیاسی - نظامی به عنوان مهره های شطرنج به نیابت از این کشورها عمل می کنند. بدین سان، موقعیت سیاسی - جغرافیایی به جای آن که عامل موفقیت این کشور باشد، بحران ساز گشته است. فقدان انسان های ماهر، متعهد و کارشناس و بی اعتنایی به موقعیت سوق الجیشی، بر عمق روزافزون بحران در این کشور کمک می نماید. کشورهای بحران ساز باید بدانند که بازی با سرنوشت یک ملت، برایشان آثارنامطلوب دارد و سرانجام، پیروزی از آن محرومان و مستضعفان است.

پی نوشت ها:

1- علی رضا علی آبادی، افغانستان، چاپ سوم، ص 3، تهران، وزارت امور خارجه، 1375

2 و 3- میرمحمدصدیق فرهنگ، افغانستان در پنج قرن آخر، قم، اسماعیلیان، 1371، ص 248 / 249

4- پیوکارلوتزنزیو، رقابت های روس و انگلیس در ایران و افغانستان، ترجمه عباس آذرین، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1363

5 و 6- ویلهلم دیتیل، گذرگاه افغانستان، ترجمه سیدمحسن محسنیان، 1365، ص 173 / ص 34

7- دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی، مجموعه مقالات دومین سمینار افغانستان، تهران، 1370، ص 102

8- ر. ک. به: امیراعتماد دانشیار، جنگ افغانستان و شوروی، بهینه، 1371 / بوریس گرومف، ارتش سرخ در افغانستان، ترجمه عزیز آریانفر، دفتر مطالعات سیاسی و بین الملی، 1375

9 الی 11- ویلهلم دیتیل، پیشین، ص 169 - 170 / ص 197 / ص 180

12- بررسی های استراتژیک، مؤسسه بین المللی تحقیقات سوق الجیشی، 1982، ش. 3

13 & 14- the Fall of Afghanistan, P.153

- به نقل از مجموعه مقالات دومین سمینار افغانستان، ص 101

15- همان، ص 103 (رقابت امریکا و شوروی)

16 و 17 - امیراعتماد دانش یار، پیشین، ص 307 / ص 309

18- بوریس گرومف، پیشین، مقدمه مترجم

19- روزنامه سلام، شماره 1751، ص 8

20- چنگیز پهلوان، افغانستان عصر مجاهدین و برآمدن طالبان،تهران، نشر قطره، 1377، ص 22

21- علی رضا علی آبادی، پیشین، ص 5

22- عبدالحی حبیبی، تاریخ افغانستان بعد از اسلام، تهران، دنیای کتاب، چاپ سوم، 1367، ص 487

Category: ســـــیاست | Views: 315 | Added by: Elham | Rating: 0.0/0
Total comments: 0
Name / Login
E-mail